Etyka

„Klucze” -program nauczania etyki w szkole podstawowej

mgr Małgorzata Połeć-Rozbicka

Praca końcowa – Podyplomowe Studia z Filozofii i Etyki, wykonana pod kierunkiem dr Agaty Łukomskiej w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2018 (fragmenty);

Z założenia program nauczania etyki pt.: „Klucze” obejmuje dziewięćdziesiąt trzy jednostki lekcyjne rozpisane na trzy lata nauki, co sprawia, że można go zrealizować już przy wymiarze jednej godziny lekcyjnej w tygodniu. Materiał zawarty w programie ułożony jest według pojęć-kluczy. Są to: CZŁOWIEK, SZACUNEK, PRAWDA I KŁAMSTWO, WSPÓLNOTA, RÓWNOŚĆ, PRZYJAŹŃ, DOBRO I ZŁO, SPRAWIEDLIWOŚĆ, WOLNOŚĆ, TOLERANCJA i OBOWIĄZEK. Modułowy charakter programu pozwala nauczycielowi prowadzącemu dostosować kolejność realizowanego materiału  do wychowawczych potrzeb klasy – tak, aby efekty nauczania etyki przyniosły jak najlepsze efekty wychowawcze, w jak najkrótszym czasie.

Moduły prezentowanego programu nauczania etyki w szkole podstawowej odnoszą się do założeń podstawy programowej, zwłaszcza na pierwszym etapie nauczania. Skłaniają ucznia do poszukiwania własnej tożsamości i zaspokajania swoich potrzeb, bez szkodzenia innym, w dalszej perspektywie natomiast zachęcają do kreatywnego czynienia dobra. Warunkiem ukształtowania takiej postawy jest zrozumienie zasad funkcjonowania w społeczeństwie – tym najbliższym – w rodzinie i grupie rówieśniczej, i tym szerszym – w społeczeństwie lokalnym, narodzie oraz ogólnie pojętej ludzkości. Zadaniu temu służą moduły SZACUNEK, WSPÓLNOTA, RÓWNOŚĆ, PRZYJAŹŃ. W każdym z nich ważne jest zwrócenie uwagi na pełną akceptację i szacunek dla drugiego człowieka, pod warunkiem, że ten w żaden sposób nie krzywdzi innych. Nie bez znaczenia jest tu zwrócenie uwagi na potencjalne, wychodzące poza stereotypy różnice, z którymi dzieci w wieku szkolnym mogą spotkać się w swojej grupie rówieśniczej. Istotne jest również nie tyle wskazanie tych różnic, ale wspólne z uczniami poszukiwania drogi postępowania wobec szeroko rozumianych „inności”, gdyż większość przypadków niestosownego wobec nich zachowania, w tej grupie wiekowej, wynika ze zwykłej niewiedzy i skonfudowania niezręczną sytuacją, niż celowym działaniem. Zapoznanie uczniów z takimi sytuacjami, nawet hipotetycznymi, pozwala im odnaleźć się w nietypowych okolicznościach w przyszłości bez szkody dla nich i innych.

Moduły: PRAWDA I KŁAMSTWO, DOBRO I ZŁO, WOLNOŚĆ, SPRAWIEDLIWOŚĆ, TOLERANCJA i OBOWIĄZEK wprowadzają natomiast uczniów w świat pojęć etycznych, ucząc nie tylko ich rozumienia, ale również stosowania w praktyce w stosunku do siebie i innych oraz właściwej oceny sytuacji, w których inni naruszają ich istotę w stosunku do nas. Ma to rozwinąć umiejętność utrzymania właściwych proporcji w „dawaniu” i „braniu” – tak, aby żadna ze stron nie była wykorzystywana.

CZŁOWIEK

  1. Kim jestem? – o szczególnej roli wśród istot żyjących, która została nam nadana, o byciu człowiekiem – przywileje i odpowiedzialność.
  2. Co nas odróżnia od innych istot żyjących? – zdolność myślenia, zdolność myślenia abstrakcyjnego, zdolność do odczuwania emocji, zdolność do porozumiewania się, zdolność do dzielenia się swoimi przemyśleniami i odczuciami.
  3. My i świat wokół nas – człowiek i jego odpowiedzialność za mądre korzystanie z zasobów Ziemi.
  4. Zwierzęta, nasi młodsi bracia – obowiązek dbania o wszystkie stworzenia na Ziemi, brak zgody na zadawanie im cierpienia i odbieranie im życia bez potrzeby.
  5. Planeta Ziemia – dbanie o kondycję i czystość planety oraz jej ochrona, brak zgody na bezmyślne niszczenie przyrody, szczególnie roślin.
  6. Moje otoczenie – dbanie o dobra materialne wokół nas, unikanie aktów wandalizmu, naprawianie dokonanych szkód.
  7. Nasze wybory – ciąg przyczynowo-skutkowy, możliwość przewidywania efektów własnych działań i dokonywanie wyborów

SZACUNEK

  1. Każdy jest inny – każdy z nas inaczej wygląda, ma inne zainteresowania, w co innego się bawi, chodzi na inne zajęcia dodatkowe – uświadomienie różnic wśród ludzi na przykładzie grupy rówieśniczej.
  2. Jak wyglądałby świat bez „innych” – czy chcielibyśmy żyć w świecie, w którym każdy byłby taki sam?
  3. Szanujmy inność – skoro świat bez „innych” byłby nie do zniesienia, szanujmy swoją i innych „inność”.
  4. W jaki sposób możemy wyrazić swój szacunek? – szacunek dla starszych i rówieśników.
  5. Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe – najprostsza zasada właściwego postępowania.
  6. Empatia, czyli spróbuj sobie wyobrazić – co to jest empatia i jak możemy ją u siebie wzbudzić.
  7. Bóg, inny Bóg i bez Boga – wyznanie religijne nie jest różnicą szczególną, to tylko różnica jedna z wielu.
  8. Czy jestem inny bardziej niż wszyscy? – różnice szczególnie widoczne nie są inną kategorią „inności” – o osobach niepełnosprawnych i chorych.
  9. Jeżdżę na wózku – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do osób niepełnosprawnych ruchowo.
  10. Porozumiewam się na migi – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do osób niesłyszących.
  11. Jąkam się i mówię niewyraźnie – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do osób z zaburzeniami mowy.
  12. Mam zaburzenia zachowania – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do osób z zaburzeniami zachowania.
  13. Jestem szczególnie wrażliwy – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do osób z nadwrażliwością sensoryczną i emocjonalną.
  14. Cierpię na chorobę przewlekłą – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do osób z chorobami skóry, z chorobami kardiologicznymi, cukrzycą i zaburzeniami odporności.
  15. Nie mam mamy lub taty – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do dzieci z rodzin niepełnych.
  16. Mieszkam w rodzinie zastępczej – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do dzieci mieszkających w rodzinie zastępczej (do wykorzystania opowiadanie w Materiałach wspomagających).
  17. Jestem nieśmiała/y – jak powinniśmy zachowywać się w odniesieniu do dzieci nieśmiałych (do wykorzystania opowiadanie w Materiałach wspomagających)

PRAWDA I KŁAMSTWO

  1. Mówić prawdę czy kłamać? – próba uproszczonego zdefiniowania pojęć „prawda” i „kłamstwo”
  2. Różne oblicza kłamstwa – zatajenie informacji, niedopowiedzenie, sprawianie pozorów (przykładowy scenariusz lekcji w Materiałach wspomagających)
  3. Manipulacja, czyli pociąganie za odpowiednie sznurki –  uświadomienie uczniom istoty manipulacji, która jest wykorzystywaniem okoliczności, naginaniem lub przeinaczaniem faktów w celu udowodnienia swoich racji lub wpływania na cudze poglądy i zachowania.
  4. Wierzyć, czy nie wierzyć reklamom – omówienie manipulacji na przykładzie reklam telewizyjnych – zwłaszcza tych, które są skierowane do dzieci.
  5. Robimy reklamy – gra symulacyjna w agencję reklamową – uczniowie w grupach produkują reklamy.

WSPÓLNOTA

  1. Przynależność do grupy – jakie obowiązki i przywileje nakłada na mnie przynależność do grupy – klasy, drużyny, zespołu.
  2. Łatwiej razem czy w pojedynkę? – wady i zalety działania pojedynczo i w zespole.
  3. Po ca nam „reguły gry”? – zasady postępowania jako jedyna metoda zorganizowania pracy zespołowej – gra symulacyjna
  4. Po ca nam „reguły gry” c.d? – omówienie wniosków.
  5. A co, jeśli jeden z uczestników nie gra fair? – problemy odpowiedzialności zbiorowej – czym różni się wspólna ocena za pracę wykonaną w grupie lub jeden puchar dla zwycięskiej drużyny od karnej kartkówki za niewłaściwe zachowanie jednego z uczestników wspólnoty.
  6. Skarżypyta?– czym różni się donoszenie od informowania.
  7. Kompromis, czyli sposób na zgodę – zdefiniowanie kompromisu jako działania służącego efektywnemu działaniu grupy bez konieczności całkowitej rezygnacji z własnych potrzeb (do wykorzystania opowiadanie w Materiałach wspomagających).
  8. Życzliwość, fundament dobrej atmosfery – zalety zwyczajnej międzyludzkiej życzliwości.
  9. Pomoc – znaczenie niesienia pomocy dla darującego i obdarowywanego.
  10. Dla dobra ogółu – co każdy z nas może zrobić dla dobra grupy – warsztaty.

RÓWNOŚĆ

  1. Wszyscy ludzie się równi – każdy z nas ma swoją godność, której nikt nie powinien naruszać.
  2. Poszanowanie godności – fundamentalne prawa, które nam przysługują, bo jesteśmy ludźmi.
  3. Nietykalność ciała, mienia i umysłu – podstawowe prawa przynależne nam w grupie.
  4. Przemoc fizyczna – zdefiniowanie przemocy fizycznej, omówienie najczęstszych aktów agresji w szkole: bicie, popychanie, kopanie, zamykanie w toaletach.
  5. Jak sobie radzić z agresją – przedstawienie alternatywnych metod radzenia sobie ze złością i stresem.
  6. Kradzież – istota przywłaszczenia mienia, w wyniku chęci posiadania lub sprawienia przykrości.
  7. Kradzież intelektualna – ściąganie, przepisywanie pracy domowej, podawanie cudzych pomysłów jako swoje, nielegalne korzystanie z filmów lub książek.
  8. Jak sobie radzić z zawiścią – zdefiniowanie zawiści i przedstawienie metod radzenia sobie z nią.
  9. Przemoc psychiczna – obrażanie, wyśmiewanie, izolowanie.
  10. Jak sobie radzić z niską samooceną – brak poczucia własnej wartości jako podstawowa przyczyna znęcania się nad innymi.
  11. „Kozioł ofiarny” – status osoby odtrąconej przez grupę i problemy z tego wynikające.
  12. Awantura – pomysły na rozwiązywanie konfliktów – warsztaty.

PRZYJAŹŃ

  1. Czym jest przyjaźń? – próba zdefiniowania przyjaźni poprzez poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czego oczekujemy od przyjaciela?
  2. Przyjaźnię się, bo mi się opłaca – przyjaźń oparta na wzajemnym pożytku.
  3. „Prawdziwego przyjaciela poznajemy w biedzie” – przyjaźń oparta na cnocie.
  4. „Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego” – istota braterstwa (można wykorzystać film „D’Artagnan i trzej muszkieterowie” lub „Barbie Muszkieterki”)
  5. Lojalność, trudne słowo – wyjaśnienie znaczenia oraz dyskusja: czy zawsze i za wszelką cenę?
  6. Solidarność – popieram, bo masz rację – poszukiwanie przykładów solidarności w klasie.

DOBRO I ZŁO

  1. Kiedy ktoś jest dla mnie dobry, a kiedy zły?– analiza sytuacji z życia, w których doznajemy od innych dobra lub zła.
  2. Kiedy ja jestem dla innych dobra/y lub zła/y? – analiza sytuacji z życia, w których oceniamy nasze postępowanie.
  3. Czym jest dobro i czym jest zło? – próba sformułowania wniosków na podstawie materiału zgromadzonego na dwóch poprzednich lekcjach.
  4. Czy żeby być dobrym, wystarczy nie być złym? – dyskusja na podstawie własnych doświadczeń.
  5. Traktuj innych tak, jak Ty byś chciał być traktowany – uświadomienie, dlaczego ta zasada etyczna znaczy więcej, niż poznana wcześniej: „nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe”.
  6. Czy brak dobra to zło? – dyskusja na podstawie własnych doświadczeń.
  7. Po co nam sumienie? – próba zdefiniowania sumienia poprzez rozważania na temat jego funkcji.
  8. Kiedy mamy poczucie winy… – czym jest poczucie winy i co można zrobić, żeby poczuć się lepiej.
  9. Co mogę zrobić, żeby stać się lepszym? – czerpanie z własnych doświadczeń i doświadczeń innych pozwala nam na unikanie popełniania błędów lub przynajmniej na niepopełnianie tego samego błędu dwa razy.
  10. Wzór do naśladowania – pojęcie autorytetu moralnego – osoba bliska, publiczna współczesna, z przeszłości.
  11. Przedstaw nam swój autorytet – uczniowie w wypowiedzi pisemnej odpowiadają na pytanie: kim jest mój autorytet i dlaczego?
  12. Trudne decyzje, czyli konflikt moralny – co to jest konflikt? Przykłady konfliktu między pokusą a obowiązkiem, oraz obowiązkiem a obowiązkiem.
  13. Czy zawsze należy mówić prawdę? – rozmowa na temat konfliktu między obowiązkiem mówienia prawdy a obowiązkiem niekrzywdzenia innych.
  14. Czy zawsze trzeba przestrzegać reguł? – rozmowa na temat sytuacji wyjątkowych.

SPRAWIEDLIWOŚĆ

  1. Czy każdemu po równo? – analiza sytuacji, w której każdy z uczestników wspólnoty otrzymuje tyle samo.
  2. Czy każdemu według potrzeb? – analiza sytuacji, w której każdy z uczestników wspólnoty otrzymuje tyle, ile potrzebuje.
  3. Czy każdemu według zasług? – analiza sytuacji, w której każdy z uczestników wspólnoty otrzymuje dobra w zależności od efektywności.
  4. Czy każdemu według starań? – analiza sytuacji, w której każdy z uczestników wspólnoty otrzymuje dobra w zależności od włożonej pracy.
  5. Sprawiedliwość – problem, z którym świat boryka się od tysięcy lat – posumowanie czterech poprzednich lekcji.

WOLNOŚĆ

  1. Kiedy czujesz się wolny? – warsztaty wprowadzające.
  2. Wolność indywidualna – wolność sumienia, myśli i uczucia, wolność opinii i osądu.
  3. Wolność jako prawo – wolność w sensie prawnym jako dobro pożądane.
  4. Gdy wolność zniewala – analiza sytuacji, w której moja indywidualna wolność odbiera wolność innym.
  5. Granice wolności – działanie w granicach prawa; działanie, które nie krzywdzi innych; działanie, które nie odbiera nam godności.
  6. Wolność narodu – wolność polityczna.
  7. Wolność wyboru, przywilej człowieka – człowiek, jako istota zdolna do podejmowania decyzji.
  8. Czy człowiek jest naprawdę wolny? – refleksja na tym, czy ludzkie wybory nie są zdeterminowane siłami od człowieka niezależnymi.

TOLERANCJA

  1. Gdy coś mi się nie podoba? – jak się zachowujemy, gdy coś nam się nie podoba.
  2. Co to jest obojętność? – czy zawsze powinniśmy powstrzymać się od działania?
  3. Tolerancja – próba zdefiniowania na podstawie dwóch poprzednich lekcji: nie podejmujemy żadnych działań, mimo że nie podoba nam się przekonanie i zachowanie innych, ponieważ uznajemy prawo każdego człowieka do odmienności, pod warunkiem, że nie narusza on zasad współżycia społecznego.
  4. Trudne sytuacje – przykłady częstych sytuacji zachodzących w szkole, które wymagają naszej tolerancji lub ingerencji.

OBOWIĄZEK

  1. Role, które gramy – każdy z nas odgrywa w życiu wiele ról: dziecka, brata, siostry, wnuczka, ucznia, i każda z tych ról nakłada na nas pewne obowiązki.
  2. Po co ludziom praca? – funkcja pracy w życiu człowieka – praktyczna i wymiarze niematerialnym.
  3. Dlaczego muszę się uczyć? – obowiązek doskonalenia się, związany z przyszłą funkcją społeczną.
  4. Mam talent – rozwijanie uzdolnień, które drzemią w każdym z nas jest naszym obowiązkiem moralnym ze względu na nas samych, jak i na społeczeństwo, w którym żyjemy.
  5. Obowiązki ważne i ważniejsze – obowiązki zwykłe i prima facie.

Małgorzata Połeć-Rozbicka, Warszawa 2018 r.